Không bục giảng, không phấn trắng – người thầy “giữ lửa” văn hóa trên đỉnh Pha Đin

Thứ hai - 30/03/2026 03:56

Dưới chân đèo Pha Đin huyền thoại, nơi mây ngàn ôm ấp bản làng của người Khơ Mú, xã Quài Tở, tỉnh Điện Biên. Tháng 3 là tháng của Hoa Ban đặc trưng sắc màu Tây Bắc và cũng trong tháng 3 rộn ràng hơn bao giờ hết với Hội thi “Sắc màu Ẩm thực chợ phiên”, được tổ chức vào ngay 28/3/2026 trên đỉnh đèo Phạ Đin lộng gió. Giữa thanh âm của tiếng chày giã bánh, mùi thơm nồng nàn của xôi nếp nương và sắc màu rực rỡ của thổ cẩm tại các gian hàng trong đó có gian hàng của trường THCS và THPT Quài Tở.

Đặc biệt hơn lẫn trong đó có một hình ảnh lạ mà thân thuộc: Những người thầy, người cô không đứng trên bục giảng với phấn trắng bảng đen, mà đang tỉ mẩn bên gian hàng, say sưa sắp xếp trang trí từng bộ trang phục của dân tộc, từng dụng cụ xưa ông cha dùng để làm ra lúa gạo, các thầy cô say sưa chế biến từng món ăn mang đậm bản sắc dân tộc vùng cao. Họ - Những nhà giáo của Trường THCS & THPT Quài Tở, đang viết nên một bài giảng đặc biệt – bài giảng về linh hồn dân tộc giữa không gian văn hóa Khơ Mú sống động.

Bước vào gian trưng bày của trường THCS và THPT Quài Tở, thực khách không những bị mê hoặc với những bộ trang phục lộng lẫy mà còn dễ dàng bị mê hoặc bởi mùi gừng nướng, mùi hạt dổi, mắc khén quyện vào từng thớ thịt trâu gác bếp. Nhưng điều gây ấn tượng mạnh mẽ nhất lại là hình ảnh các thầy giáo trong bộ trang phục truyền thống của người Khơ Mú, người Thái… đôi tay vốn quen cầm bút nay thoăn thoắt đồ xôi, bày biện mâm lễ vật, trang trí không gian văn hóa cùng đồng bào vùng cao tham gia Hội thi.
Ở đó, người ta còn thấy thầy Lường Văn Tư – Một thầy giáo vừa mới bước vào nghề không lâu nhưng là người thầy rất nghiêm khắc trong những giờ Giáo dục Kinh tế và Pháp luật – nay lại dịu dàng hướng dẫn cách sắp xếp các nông cụ sản xuất sao cho đúng với phong tục của cha ông. Hay các cô giáo trẻ Hoàng Thùy Dương, Lò Thị Hương, đôi má ửng hồng vì hơi lửa bếp, đang giải thích cho du khách về ý nghĩa của những họa tiết trên chiếc khăn Piêu, linh hồn được thổi vào từng món ăn. Họ không diễn, họ đang sống trong nền văn hóa ấy bằng tất cả sự trân trọng.

Thực tế, do khoảng cách từ nhà đến hội thi còn nhiều trở ngại, số lượng học sinh trực tiếp tham gia sự kiện lần này không quá đông đảo. Nhưng sự ít ỏi ấy, thay vì là một điểm khuyết, lại vô tình trở thành một “nốt lặng” đầy ý nghĩa. Chính điều này đã làm bật lên vai trò dẫn dắt và sự tận tụy của người thầy. Trong khi các em học sinh đảm nhận những phần việc hậu cần, vận chuyển hay mượn đồ trưng bày từ bản làng, thì thầy cô chính là những người chủ đạo trên "sân khấu" văn hóa. Khi học trò còn bỡ ngỡ, chưa đủ tự tin để trình diễn bản sắc, thầy cô đã tiên phong làm mẫu, là những “cầu nối” đầu tiên đưa văn hóa từ sách vở ra giữa đời thực.

Thầy Cà Văn Tươi, như một người đầu bếp thực thụ, thầy là một trong những người trực tiếp bám trụ tại gian hàng từ những phút đầu dựng trại, Khi chế biến các món ăn dân tộc Thầy chia sẻ với ánh mắt lấp lánh niềm vui xen lẫn sự mệt mỏi sau một ngày dài tiếp khách: “Chúng tôi không chỉ đi thi để lấy giải. Cái khó nhất là làm sao để thực khách cảm được cái hồn của người Khơ Mú qua từng món ăn, từng cử chỉ. Khi mình tự tay nhóm bếp, tự thuyết minh, mình mới hiểu thấu những vất vả và cả sự tinh tế của bà con dân tộc mình. Thầy cô có hiểu, có yêu, thì mới truyền được cái lửa ấy cho học trò”.
Đúng như lời thầy Tươi, giáo dục vùng cao không chỉ là những con số, những định lý. Giáo dục còn là cách người thầy đứng ra bảo vệ và lan tỏa những giá trị cốt lõi của địa phương. Tại sự kiện khai trương Khu du lịch văn hóa Bản Lồng, gian hàng của trường THCS và THPT Quài Tở không chỉ là nơi trưng bày các mặt hàng bản địa vùng cao, mà là một “lớp học mở”. Ở đó, mỗi du khách là một học trò, và mỗi thầy cô là một sứ giả văn hóa.

Trong những giờ học Giáo dục địa phương trên lớp, thầy cô đã giảng giải rất nhiều về vẻ đẹp và bề dày văn hóa của các dân tộc. Thế nhưng, chỉ qua cuộc thi lần này, các em học sinh mới ngỡ ngàng nhận ra: Thầy cô không phải những "ông bà tiên" bước ra từ trang sách vở khô khan, mà chính là những sứ giả truyền cảm hứng đến từ thực tế trải nghiệm.
Lặng lẽ đứng quan sát từ xa, em Lò Thị Thu Thủy, học sinh lớp 9A4, không giấu nổi vẻ tự hào khi thấy thầy cô mình tự tin giới thiệu về văn hóa dân tộc với du khách phương xa. Thủy tâm sự bằng giọng nói trong trẻo:
“Em cứ ngỡ thầy cô chỉ biết dạy Toán, dạy Văn. Hôm nay thấy thầy cô múa tăng bu nhịp nhàng, dóng lên những hồi trống rộn ràng mở màn cho ngày hội mời gọi du khách gần xa, nấu món cá nướng, nôm măng, xôi ngũ sắc ngon như mẹ em làm ở nhà, em thấy xúc động lắm. Em nhận ra văn hóa của dân tộc mình quý giá biết bao và tự hứa mình cũng phải học cách để gìn giữ nó như thầy cô vậy.”
Sự kết nối giữa bài giảng và hành động thực tế đã xóa nhòa khoảng cách giữa bục giảng và đời thường. Đó chính là thành công lớn nhất của giáo dục: không chỉ truyền thụ kiến thức, mà còn thay đổi nhận thức từ những hình ảnh trực quan sinh động nhất. Nhìn hình ảnh thầy cô say mê với nét đẹp truyền thống, các em không chỉ học về lịch sử, mà còn học được cách yêu và tự hào về nguồn cội của chính mình.

Để có được một không gian văn hóa chỉn chu và giàu sức nặng tư tưởng ấy, không thể không nhắc đến sự định hướng của Ban Giám hiệu nhà trường. Đối với thầy Hiệu trưởng Hoàng Xuân Bình, việc tham gia hội thi không đơn thuần là một hoạt động ngoại khóa, một khóa tập huấn chương trình Giáo dục địa phương. Đó là chiến lược phát triển con người, là cách gắn kết nhà trường với cộng đồng.
Thầy Bình khẳng định với phong thái của một nhà quản lý có tâm và có tầm: “Nhà trường không phải là một ốc đảo. Chúng tôi quan niệm rằng, giáo dục di sản phải bắt đầu từ thực tế sinh động. Khi người thầy dấn thân vào những không gian văn hóa như thế này, họ đang thực hiện một sứ mệnh thiêng liêng: Khẳng định giá trị của giáo dục trong việc bảo tồn hồn cốt dân tộc. Chúng tôi muốn chứng minh rằng, thầy cô trường THCS và THPT Quài Tở không chỉ giỏi chuyên môn mà còn là những người am tường và thiết tha với văn hóa cội nguồn”.

Tầm nhìn ấy đã được cụ thể hóa bằng những nỗ lực không mệt mỏi của cả tập thể. Và rồi, “mùa gặt” ngọt ngào đã đến như một lẽ tất yếu. Khi ban tổ chức xướng tên Trường THCS & THPT Quài Tở cho giải Nhì toàn đoàn, giải Đội có ý tưởng sáng tạo hấp dẫn nhất và giải Ba nội dung Không gian trưng bày sản phẩm văn hóa truyền thống dân tộc, cả vùng đỉnh đèo Pha Đin như vỡ òa. Tôi thoáng nhìn những ánh mắt long lanh đầy tự hào của bầy học trò tham dự mà lòng thấy xao động khôn tả. Những giải thưởng ấy không chỉ là những tấm bằng khen, mà là sự ghi nhận cho một hướng đi đúng đắn: lấy giáo dục làm nền tảng để vực dậy và làm rạng danh văn hóa bản địa.

Chiều muộn trên đỉnh Pha Đin, sương mù bắt đầu giăng lối, nhưng không gian văn hóa Khơ Mú của trường Quài Tở vẫn ấm áp bởi hơi ấm từ nụ cười của những người thầy. Hội thi sẽ khép lại, các gian hàng sẽ được dỡ bỏ, nhưng dư âm của nó sẽ còn vang vọng mãi trong tâm trí của những người tham dự.
Bài học lớn nhất sau sự kiện này không nằm ở những tấm huy chương, mà nằm ở sự chuyển mình trong tư duy giáo dục. Người thầy giờ đây đã cởi bỏ tấm áo hàn lâm để hòa mình vào dòng chảy của đời sống nhân dân, trở thành những “người giữ lửa” âm thầm nhưng quyết liệt. Họ đã chứng minh rằng: khi giáo dục bắt rễ sâu vào mảnh đất văn hóa dân tộc, nó sẽ tạo ra những thế hệ học sinh không chỉ có kiến thức mà còn có lòng tự tôn và tình yêu sâu sắc với quê hương.

Hành trình bảo tồn văn hóa vùng cao còn dài và nhiều thử thách, nhưng với những “sứ giả” tâm huyết như các thầy cô trường THCS và THPT Quài Tở, chúng ta có quyền tin rằng: ngọn lửa văn hóa Khơ Mú sẽ không bao giờ tắt. Nó sẽ tiếp tục được nhen nhóm trên những bục giảng, được nuôi dưỡng trong mỗi bữa cơm bản làng và được lan tỏa mạnh mẽ từ chính đôi tay của những người cầm phấn. Bởi vì, giữ gìn văn hóa chính là giữ gìn tương lai, và công việc ấy, không ai xứng đáng hơn những người thầy.

Tác giả: Nguyễn Văn Phức, Đoàn Thị Hoa – Trường THCS và THPT Quài Tở