VP- Điện Biên - Mùa hoa ban

Lên Điện Biên giữa mùa trắng Hoa ban
Pha Đin mờ sương, chập trùng Đường Kéo pháo
Lúa Mường Thanh mướt xanh màu áo
Huyền thoại tán rừng "não bộ" Mường Phăng

 

Khi sắc hoa đào phai dần và những trận mưa xuân chỉ còn bâng khuâng vài hạt thì cũng chính là lúc mùa ban bắt đầu. Cả trời Điện Biên ngợp một sắc hoa. Bàn tay tài hoa của người họa sĩ thiên nhiên với nghệ thuật “pha màu” kỳ diệu đã tạo nên bức tranh có thật với những mảng màu vàng óng của tre, trúc và màu xanh biếc của nền trời ánh lên cùng dòng suối trong quanh co chạy dưới chân đồi. Ban trên đỉnh núi, trên trải rộng triền đồi, cheo leo vách đá, trải dài từ đỉnh Pha Đin đến tận trung tâm thành phố… Dọc ngang, trên dưới đều là hoa ban. Những nụ ban thon thon như ngón tay người con gái Thái, Những bông hoa ban đã nở xòe rộng như cánh bướm với nhụy hoa xinh xinh, tim tím tựa như những chiếc cúc bạc trên ngực áo cóm của người con gái Thái, lá ban mang hình “đôi trái tim ghép lại”. Hoa Ban là linh hồn của núi rừng Tây Bắc, nó vừa là một phương tiện hữu hiệu để phản ánh hiện thực, vừa là bản sắc văn hoá độc đáo của đồng bào các dân tộc nơi đây, giúp cho con người thêm gắn bó với nhau và yêu quê hương đất nước tha thiết hơn. Tô Ngọc Thanh - nhà nghiên cứu văn hóa dân gian nói rằng “ Từ hoa Ban, có thể tàm tạm vạch ra một vùng đất văn hoá Tây Bắc”.

Hoa ban trong ngôn ngữ Thái có nghĩa là “hoa ngọt”. Nhụy ban ngọt, cánh hoa ban vừa ngọt, vừa bùi, người Thái thường lấy về đồ chín trộn với giấm, vừng thành một món nộm, ăn rất lạ. Du khách đến thăm Điện Biên khi ca ngợi bốn món đặc sản vùng này đã xếp hoa ban lên đầu tiên: “Nhất hoa ban, nhì măng đắng ba rau sắng, bốn củ mài” Quả ban giống như quả bồ kết, hạt già đồ chín ăn ngon như hạt đậu. Người Thái rất yêu hoa ban, nên ngày Tết trên bàn thờ luôn có cành hoa ban, dâng cúng, tỏ lòng thành kính với tổ tiên. Với tuổi trẻ, hoa ban là ước mơ trẻ mãi không già, nhiều nghị lực và tình yêu bền vững.

Trăm năm ngắm hoa ban nở còn mãi mãi
Mỗi mùa ban lại thêm trẻ ra, không già!
                                                                                   (Dân ca Thái)
 

Hàng nghìn đời nay, hoa Ban đã rất tự nhiên đi vào đời sống văn hoá - tâm linh của nhân dân Tây Bắc, nhất là bà con thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái. Với đồng bào Thái, có lẽ không ai là không trải qua tuổi thanh xuân nồng cháy, với những trò chơi thú vị hái hoa Ban và hát giao duyên. Trong ký ức của người đi xa, cùng với nỗi nhớ mường nhớ bản, nhớ người yêu, còn có nỗi nhớ da diết hoa Ban vào mỗi độ xuân về.

Đến đây chợt nhớ tới câu chuyện về sự tích của loài hoa này. Chuyện kể rằng xưa kia nàng Ban và chàng Khum thông minh yêu nhau. Nhà chàng ở cách nhà nàng một dãy núi, đêm đêm chàng vẫn vượt qua mấy đoạn đường rừng, lội qua mấy suối tìm đến nhà nàng để tỏ tình đôi lứa và hẹn nhau ngày cưới. Nhưng tội nghiệp thay, bố mẹ nàng không chấp thuận cho nàng lấy chàng trai nghèo khổ. Giãi bày mãi mà cha mẹ không chấp nhận, vào một buổi sớm mùa xuân, nàng bỏ nhà ra đi. Nàng đi mãi, đi mãi hết đồi này núi kia, hết ngày này đến ngày khác mà vẫn không tìm được chàng. Đi mãi cho đến khi nàng gục xuống và hóa thân vào đất, nơi nàng nằm xuống đã mọc lên muôn ngàn cây hoa cứ đến mùa xuân là bừng nở ra vô vàn cánh hoa trong trắng nõn nà ngan ngát hương thơm như gương mặt, như búp tay, như thân thể của nàng. Chàng Khun khi đến nơi hò hẹn ở nhà nàng nhưng không thấy nàng đâu, chỉ thấy chiếc khăn piêu để lại. Biết chuyện chẳng lành chàng vội chạy đi tìm nàng. Chạy hết đồi nọ, núi kia, chàng gọi nàng đến khản cổ mà không thấy tiếng nàng đáp lại. Chàng gọi mãi cho đến khi kiệt sức và biến thành con chim Lộc Khum. Từ đấy mỗi khi mùa xuân về hoa ban nở trắng rừng, chim Lộc Khum lại hót, chim hót gọi nàng suốt một mùa hoa.

Cũng về sự tích hoa ban, người Thái lại có câu chuyện cảm động rằng: Để tỏ lòng thương tiếc Chương Han - người anh hùng dân tộc dám chống lại các thế lực đàn áp, độc ác - nhân dân buộc những mảnh khăn tăng lên các cành cây. Về sau, thời gian như có phép nhiệm màu đã hoá những mảnh khăn tang thành những đoá hoa Ban trắng trong, tinh khiết.

Dù là sự tích nào thì hoa ban vẫn mãi là biểu tượng kiêu hãnh trong kho tàng văn học dân gian các dân tộc thiểu số Tây Bắc bởi đó là biểu trưng cho sự thuần khiết, trong trắng của người phụ nữ, cũng là biểu  tượng cho cuộc sống hạnh phúc, tình yêu và cả sự no ấm, tấm lòng hiếu thảo của con cái với cha mẹ, sự tôn kính các vị thần linh. Tháng ba, cả đất trời Tây Bắc bỗng sáng bừng, rạng rỡ sắc hoa ban. Muốn một lần ngắm ban thì hãy đến với núi rừng Tây Bắc, đến với lễ hội Hoa ban, cùng thưởng thức những hương vị thanh mát, ngọt ngào của những đóa hoa, cùng tìm một dáng váy thướt tha gùi ban trên núi, để đắm mình trong rừng hoa khoe sắc bạt ngàn. Xin mượn lời bài thơ Mơ về Tây Bắc của tác giả Hoa Cỏ may để thay cho lời kết:

Hãy về Tây Bắc ai ơi
Mây ngàn giăng lối phủ trời nơi đây
Chưa về Tây Bắc đã say
Đến rồi chắc ở nơi này chẳng đi